ENGEL SİZ İNSAN HAKLARI

Dünya Sağlık Örgütüne göre engellilik; Yaşa, cinsiyete, sosyal ve kültürel etkenlere bağlı olarak, özürlülük ve sakatlık sonucu oluşan, o birey için normal olan bir işlevin yerine getirilememesi, tamamlanamaması ya da eksik kalmasıdır. Eksik kalan işlev,  bir aktiviteyle sınırlı olmayıp yaşantıyı oluşturan rollerden biridir. Örneğin, fiziki bir engel vücudun belli bir kısmını ilgilendirse de, etkisi o bölgeye sınırlı olarak kalmaz ve sonuçlarıyla o kişinin yaşamını, toplumun bütününü etkiler. Engellilik çeşitleri ise şöyledir;

  1. Oryantasyonla ilgili engellilikler
  2. Fiziki bağımlılık yaratan engellilikler
  3. Hareketle ilgili engellilikler
  4. Sosyal durum ve integrasyonla ilgili engellilikler
  5. Ekonomik yeterliliğini önleyen engellilikler[1]

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Türkiye verilerine göre, dünya nüfusunun yaklaşık %15’i engelli bireylerden oluşuyor. Yani dünyada 1 milyar engelli var. Bu nedenle, engelliler dünyadaki “en büyük azınlık” olarak nitelendiriliyorlar. Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre Türkiye’de yaklaşık 8,5 milyon engelli var. Ancak bu sayı Türkiye Cumhuriyeti Aile Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na göre engelli sayısı 4 milyon 877 bin. (Ancak resmi olmayan rakamlara göre %13 düzeyinde, 9 milyon olduğu söyleniyor).[2]

Engelli Hakları Federasyonu Başkanı Cemalettin Gürsoy’a göre, aradaki farkın nedenlerinden biri engellilerin kâğıt üstünde değişen engellilik oranları. Sağlık Bakanlığı’nın verdiği raporda engellilik oranı yüzde 40’ın altındaysa iyileştirme hizmeti dışında hakkınız yok, bir nevi “engelli” değilsiniz! Engelli oranının yüzde 40’ın üzerinde olduğuna dair rapor düzenlenmesi halinde engelli bireyler evde bakım hizmetleri, engelli aracı, sosyal yardımlar, vergi muafiyeti gibi bazı haklardan faydalanabiliyorlar.[3]  T.C. Sağlık Bakanlığı’nın verdiği raporda, engellilik oranı yüzde 40’ın altında olduğunda kişiye yalnızca rehabilitasyon merkezlerinden yararlanma hakkı veriyor.

Engelli bireyler farklı koşullarda yaşıyor olmalarına karşın hepsinin paylaştığı ortak bazı şeyler vardır. Dışlanma ve ayrımcılık. Genel olarak baktığımızda bu sorun sadece engelli bireyleri ve onların ailelerini etkilemekle kalmayan, bütün toplumları içine alan ve toplumların ekonomik, sosyal gelişimini doğrudan etkileyen bir olgudur. Engelli kişi öncelikle bakıma muhtaç, acınacak durumda olan ve normal olmayan bir birey olarak tanımlanmakta, toplumun diğer üyelerinin kullandıkları haklardan ayrı tutulmaktadır. Sonuçta engelli bireyin topluma katılımı engellenmekte ve hakları kısıtlanmaktadır.[4]

Engelliler, toplumumuzun önemli bir çoğunluğunu oluşturmakla beraber, toplum ve toplumsal aktörler (aileler, kurum ve kuruluşlar vs.) tarafından görmezden gelinmektedir. Öyle ki bugün engellilerle ilgili kullanılan resmi istatistiki veriler 10-15 yıl öncesine aittir. Türkiye’de yaşayan engelliler için insanca yaşama hakkının tanınması Anayasa başta olmak üzere, yasalar, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Türkiye’nin de 2009 yılında onayladığı Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmesi ile güvence altına alınmıştır.[5]

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi Madde 23’ e göre;

  1. Herkesin çalışma, işini özgürce seçme, adil ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma hakkı vardır.
  2. Herkesin, herhangi bir ayrım gözetilmeksizin, eşit iş için eşit ücrete hakkı vardır.
  3. Çalışan herkesin, kendisi ve ailesi için insan onuruna yaraşır bir yaşam sağlayacak düzeyde, adil ve elverişli ücretlendirilmeye hakkı vardır; bu, gerekirse, başka toplumsal korunma yollarıyla desteklenmelidir.

Dünya Sağlık Örgütüne (WHO) göre, dünya nüfusunun görülmemiş hızla yaşlanması ve kronik hastalıklardaki artış engelli sayısını her geçen gün artırırken, engelliler “dünyanın en ötekileştirilmiş grupları” arasında yer alıyor.  BM, engelli bireyleri “kişisel ya da sosyal yaşantısında kendi kendisine yapması gereken işleri, bedensel veya ruhsal yeteneklerindeki kalıtsal ya da sonradan meydana gelen herhangi bir noksanlık sonucu yapamayanlar” olarak tanımlıyor. Örgüt, engelliliğin artık bir insan hakları konusu olduğunun anlaşıldığına vurgu yaparak, insanların sadece bedenleri tarafından değil toplum tarafından da engellendiğine dikkati çekiyor.[6]

Engelli kişiler, ayrımcılık ve engellemelerle, her geçen gün başkaları ile eşit temelde toplumda yer almalarına engel olan sorunlarla karşı karşıya kalmaktadırlar. Okul sistemine dahil olma, toplulukta yaşama, özgürce hareket etme, oy kullanma, spor ve kültürel faaliyetlere katılma, sosyal güvenliğin tadını çıkarma, adalete erişim, tıbbi tedaviyi seçme gibi herkesin eşit haklara sahip olması gereken konular ile ilgili sorun yaşamaktadırlar.

Dünya çapında, engelli olmayan insanlara kıyasla engelli insanlar daha kötü sağlık durumuna, daha düşük eğitim başarısı ve iktisadi katılıma ve daha yüksek yoksulluk oranlarına sahiptir. Birçoğumuzun varlığına alıştığı sağlık, eğitim, istihdam, ulaşım ve bilgi edinme gibi hizmetlere erişimde engelli insanların bariyerlerle karşılaşıyor olması bu farkları kısmen açıklayabilir. Daha az avantajlı toplumlarda bu sorunlar daha yakıcı hale gelmektedir.

Dünya Engellilik Raporu” Sonuçlarına Göre;

  • ihtiyacı olan herkesin uygun, zamanında, maliyeti karşılanabilir ve yüksek kaliteli rehabilitasyon müdahalelerine erişiminin sağlanmasıdır.
  • Köklü rehabilitasyon hizmetleri bulunan orta gelirli ve yüksek gelirli ülkelerde, hizmetlerin kapsamının genişletilerek ve uygunluğu, kalitesi ve maliyetinin karşılana bilirliği iyileştirilerek etkinliğin ve etkililiğin iyileştirilmesine yoğunlaşılmalıdır.
  • Düşük gelirli ülkelerde ise, uygun maliyetli yaklaşımlar öncelikle dirilerek rehabilitasyon hizmetlerinin başlatılmasına ve zamanda geliştirilmesine yoğunlaşılmalıdır. Çok çeşitli paydaşların bu konuda rolü bulunmaktadır:
  • Hükümetler, rehabilitasyon hizmetlerine yönelik politikalar, düzenleyici mekanizmalar ve standartlar geliştirmeli, uygulamalı ve bunların izlemesini yapmalıdır. Ayrıca, bu hizmetlere eşit erişim olması teşvik edilmelidir.
  • Hizmet sunucular en yüksek kalitede rehabilitasyon hizmetleri sunmalıdırlar.
  • Diğer paydaşlar (kullanıcılar, meslek örgütleri vb.) farkındalığı artırmalı, politika geliştirilmesine katılmalı ve bunların uygulanmasını izlemelidirler.
  • Uluslararası işbirliği iyi ve gelecek vadeden uygulamaların paylaşılmasına ve rehabilitasyon hizmetleri başlatan ve bunları genişleten ülkelere teknik yardım sağlamaya yardımcı olabilir.
  • Mali açıdan sürdürülebilir bir şekilde, nüfus içerisindeki işlevin maksimum düzeye çıkarılması için durum analizine uygun biçimde, ulusal rehabilitasyon planları geliştirilmeli ya da halihazırdakiler gözden geçirilmelidir.
  • Politikaların mevcut olmadığı durumlarda mevzuat ve düzenleyici mekanizmalar geliştirilmelidir. Minimum standartlar belirlenmeli ve bu standartların izlenmesi önceliklendirilmelidir. Finansman Sağlanması Kapsamın ve maliyeti karşılanabilir rehabilitasyon hizmetlerine erişimin artırılması için finansman sağlama mekanizmaları geliştirilmelidir.[7]

 

Engelsiz Bir Yaşam İçin:

  • Birleşmiş Milletler Engellilerin Hakları Sözleşmesi başta olmak üzere, engelli haklarına ilişkin uluslararası sözleşmelerin, sosyal devlet olmanın, anayasa ve yasaların gereği ertelenmeden yerine getirilmelidir.
  • Yollar, binalar, toplumsal yaşam alanları engellilerin ihtiyaçlarına uygun bir düzenlemeye kavuşturulmalı, toplum engellilere nasıl davranacağı ile ilgili bilinçlendirilmelidir.
  • Engelli istihdamı hem özelde hem kamuda kota sınırlarına takılmadan artırılmalıdır. Kamu engelli istihdamının artırılmasına öncülük etmelidir.
  • Engelli aylığı ve engelli bakım aylığı bağlanmasında aile geliri yerine engellinin bireysel geliri esas alınmalıdır.
  • Engelliler için hiçbir koşul aranmaksızın yeni istihdam alanları açılmalı, yasal olarak engelli çalıştırmak zorunluluğu bulunan iş yerlerinin denetimleri artırılmalı, kurallara uymayanlar hakkında uygulanacak ceza ve yaptırımlar ağırlaştırılmalıdır.
  • Engellilere yönelik ayrımcılık, değersizleştirme ve ötekileştirmeye son verilmelidir. Bunun için tüm özel ve kamu kurumlarına hizmet içi eğitim verilmelidir.
  • Engelli personelin ve yurttaşların kamu kurum ve kuruluşlarına ulaşım sorunu acil bir şekilde çözülmelidir.
  • Hem özelde hem de kamuda engelli istihdam kotaları artırılmalıdır.
  • Kamu kurum ve kuruluşlarında engellilerin sorunlarına ilişkin destek birimleri oluşturulmalıdır.[8]

Son olarak bu makaleyi dünyaca ünlü fizikçi ve yazar Profesör Stephen W. Hawking’in 2011 yılında Dünya Sağlık Örgütü tarafından yayınlanan ‘’Dünya Engellilik Raporunda’’ söylediği güzel bir söz ile tamamlıyoruz. Profesör Stephen W. Hawking ‘’Engelli olmanın başarıya mani olmasına gerek yok. Yetişkin hayatımın neredeyse tamamını motor nöron hastalığı ile geçirdim. Ama bu hastalık beni astrofizik alanında önemli bir kariyer ve mutlu bir aile sahibi olmaktan alıkoyamadı’’.

Aslına bakılacak olursa, toplumsal yaşama katılımın önündeki engelleri kaldırmak ve engelli insanların sahip olduğu büyük potansiyeli ortaya çıkarmak için yeterli kaynak ve uzmanlığı bu konuya vakfetmek ahlaki sorumluluğumuzdur. Sağlık, rehabilitasyon, destek, eğitim ve istihdama erişimleri reddedilen ve başarılı olmaları için hiçbir zaman şans tanınmayan milyonlarca engelli insanı dünya genelindeki hükümetler artık görmezden gelemezler.[9]

 

Ve hiç unutmayalım. Yaşadığımız sürece hepimiz birer engelli adayıyız

 

 

İbrahim ŞİRİN, Ufuk Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Yüksek Lisans Mezunu, İnsan Hakları alanında çalışmaktadır. İnsan Hakları Savunucusu. Bu alanda kitap ve çeşitli makaleleri mevcuttur.

 

[1] Zeynep Baykan, Engellilik ve Korunma, Sürekli Tıp Eğitim Dergisi, Ankara, 2000.

[2] Eyder Engelsiz Yaşama Derneği Raporu, (Erişim)https://ey-der.com/ana-sayfa/turkiye-ve-dunyada-engelliler/, 05 Ocak 2020.

[3] Aydınlık, Engelli Hakları Rapor Kıskacında, (Erişim) https://www.aydinlik.com.tr/engelli-haklari-rapor-kiskacinda-toplum-aralik-2018, 05Ocak 2020.

[4] Hüseyin Alsancak, Hülya Tomruk. vd, Engelli Hakları Başucu Kitapçığı, Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2013, s.5.

[5] Çoşkun Gök, Engelli Hakları El Kitabı, Engelliler ve Gençlik Eğitim Kültür Sağlık Spor ve Yardımlaşma Derneği Yayınları, Ankara, 2017, S.5-10.

[6] Anadolu Ajansı, Dünyadaki Engelli Sayısı Gün Geçtikçe Artıyor, (Erişim) https://www.aa.com.tr/tr/dunya/dunyadaki-engelli-sayisi-gun-gectikce-artiyor/1327364, 06 Ocak 2020

 

[7] Engelsiz Yaşama Derneği, Sayılarla Dünya’da ve Türkiye’de Engellilik, (Erişim) https://ey-der.com/ana-sayfa/turkiye-ve-dunyada-engelliler/, 06 Ocak 2020.

[8]Engelsiz Bir Yaşam, Erişim, http://tumbelsen.org.tr/engelsiz-bir-yasam-icin-yilin-bir-gunu-degil-her-zaman-engellilerin-yanindayiz/, 06 Ocak 2020.

[9]Stephen W. Hawking, Dünya Engellilik Raporu,(Erişim)http://siteresources.wordbank.org/TURKEYINTURKISHXTN/Resources/455687-1328710754698/YöneticiOzeti.pdf, 06 Ocak 2020


Like it? Share with your friends!

What's Your Reaction?

hate hate
0
hate
confused confused
0
confused
fail fail
0
fail
fun fun
0
fun
geeky geeky
0
geeky
love love
0
love
lol lol
0
lol
omg omg
0
omg
win win
0
win

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bir Biçim Seçin
Yazı
Yazı veya Makale yollayın
Bilgi Yarışması
Bilgiyi kontrol etmeyi amaçlayan doğru ve yanlış cevapları olan bir dizi soru hazırlayın
Kişilik Testi
Kişilik hakkında bir şeyler ortaya çıkarmayı amaçlayan bir dizi soru hazırlayın
Anket
Karar vermek veya görüş belirlemek için oylama hazırlayın
Liste
Klasik Listeleyici
Geri Sayım
Geri Sayım Oluştur
Açılır Liste
Kendi öğenizi gönderin ve en iyi gönderime oy verin
Sıralama Listesi
En iyi liste öğesine karar vermek için yukarı veya aşağı oy verin