HAM PETROL FİYATLARININ CARİ AÇIĞA ETKİSİ: TÜRKİYE

0 85
 0

HAM PETROL FİYATLARININ CARİ AÇIĞA ETKİSİ: TÜRKİYE

Hazırlayan
Ali GÜLSEREN

HAM PETROL FİYATLARININ CARİ AÇIĞA ETKİSİ: TÜRKİYE

1. GİRİŞ
2. LİTERATÜR ÇALIŞMASI
3. HAM PETROL NEDİR?
4. CARİ AÇIK NEDİR?
5. EKONOMETRİK ANALİZ
5.1. Model ve Veri Seti
5.2. ADF Durağanlık Analizi
5.3. Basit Regresyon Analizi
6. SONUÇ
7. KAYNAKÇA

ÖZET
Bu çalışmada, 1985 – 2015 dönemleri arasındaki yıllık verilerle, ham petrol fiyatları ile cari açık arasındaki ilişki incelenmesi amaç edinilmiştir. Değişkenlerin ADF durağanlık analizi ve basit regresyon analizleri yapılmıştır. Durağanlık analizi sonucu ham petrol fiyatları ve cari açık verilerinin birinci farkları alındığında durağan çıkmıştır. Basit regresyon analiziyle de ham petrol fiyatları ile cari açık arasındaki ilişki anlamlı çıkmıştır. Ham petrol fiyatları ve cari açık pozitif ilişkili çıkmıştır.

1.GİRİŞ
Geçmişten günümüze enerjinin önemi yılları arkasında bırakarak artmaya devam etmiştir. En önemli enerji kaynaklarından olan petrol, hem ithal eden hem de ihraç eden ülkelerin ekonomileri için önemli bir ekonomik unsur olmuştur. Dünya da petrol devriminin yaşanması ile birlikte enerji kendisine yeni bir yol haritası çizmiş, gelişme göstermiş ve günümüze kadar gelmiştir. Günümüzde en çok tartışılan konulardan birisi dünya genelindeki petrol fiyatları ve bu petrol fiyatlarının ülke ekonomilerine etkileridir. Makroekonomik etkilerinin göze çarptığı petrol fiyatlarının, ülke ekonomilerinin iç durumlarını nasıl etkilediği de merak konusudur.
Bu çalışma da dünya petrol fiyatlarındaki gelişmelerin Türkiye’nin cari açığını nasıl etkilediği incelenecektir. “CA= f (P)” biçiminde fonksiyonel bir ilişki kurulacaktır. Bu amaçla çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Giriş niteliğindeki bu bölümün ardından, ikinci bölümde literatür kısmı, üçüncü bölümde araştırmada kullanılacak olan veriler ve modelin yapısı, dördüncü bölümde analiz kısmı yer alacaktır. Beşinci bölümde ise sonuç kısmına yer verilecektir.
2. LİTERATÜR
Yaylalı ve Lebe (2012) yapmış olduğu çalışmada ithal ham petrol fiyatlarının Türkiye’deki makro ekonomik unsurlar üzerindeki etkilerini konu almışlardır. 1986 – 2010 yılları arasında üçer aylık veri kullanıp, VAR yöntemini kullanarak analiz yapmıştır. Analiz sonucunda, ithal ham petrol fiyatlarının Türkiye’nin para politikası -özellikle para arzı- üzerinde daha fazla etkili olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, enflasyondaki değişimin kaynağının ne olduğu ile ilgili yapılan analizde ise özellikle ithal ham petrol fiyatları ve para politikasının fiyatlar genel düzeyindeki değişime kaynaklık ettiği görülmektedir. Teorik ve ampirik analiz sonucunda, ithal ham petrol fiyatları enflasyonun önemli bir kaynağı olduğu söylenebilir.

Bayat, Şahbaz ve Akçacı (2013) yapmış oldukları çalışmada petrol fiyatlarının dış ticaret açığı üzerindeki etkisini Türkiye örneği üzerinden konu almışlardır. 1992 – 2012 yılları arasında aylık veri kullanarak, doğrusal olmayan eşbütünleşme, doğrusal olmayan ve frekans alanı Granger tipi nedensellik analizleri kullanılarak konuyu incelemişlerdir. Analizler sonucunda reel petrol fiyatından dış ticaret açığına tek yönlü nedenselliğin olduğu sonucuna ulaşılmışlardır. Fakat nedensellik ilişkisi sadece orta vadede geçerlidir. Buna göre Türkiye’de orta vade de petrol fiyatlarındaki oynaklıklar dış ticaret açıklarının oluşmasında etkili iken, uzun vadede dış ticaret açıkları üzerindeki etkisi kaybolmaktadır.
Demirbaş, Türkay ve Türkoğlu (2009) yapmış oldukları çalışmada petrol fiyatlarındaki gelişmelerin Türkiye’nin cari açığı üzerine etkisinin analizini konu almışlardır. 1965 – 2007 yılları arasında yıllık veri kullanarak, hata düzeltme modeli yardımıyla konuyu analiz etmişlerdir. Her iki zaman serisi de durağan olmadığından, değişkenler arasındaki uzun dönemli ilişki eşbütünleşim testleri yardımıyla ortaya koymuşlardır. Bu test sonucunda, cari açık ile ham petrol fiyatları arasında bir ilişki olduğu bulmuşlardır. Tahmin edilen eşbütünleşim regresyonu, bu iki değişken arasındaki ilişkinin pozitif ve anlamlı olduğunu göstermektedir. Yani petrol fiyatlarındaki artış cari açığı artırıcı bir etki yapmaktadır. Tahmin edilen hata düzeltme modelinde ECM değişkeninin katsayısı negatif ve anlamlı bulmuşlardır.
3. HAM PETROL NEDİR?
Çeşitli rafineri işlemlerinden sonra halk arasında benzin, motorin, fuel oil veya gazyağı olarak bilinen petrol, doğada “ham” olarak isimlendirilen ve yer altından çıkarılan bir enerji kaynağıdır. Bir diğer ifadeyle dünyanın alt katmanlarında organik materyallerin başkalaşım geçirmesi şeklinde oluşan, suya oranla daha yoğun kıvamlı, kokusu ve koyu rengiyle belirginlik gösteren, yer altı kayaçları arasında toplanmış hidrokarbonlar, ham petrolü ifade etmektedir. Ham petrol aynı zamanda doğal ve yanıcı mineral yağıdır.
Petrol ifadesinin başında yer alan “ham” kelimesi, henüz işlenmemiş bir hammadde çeşidi olduğunu doğrulamaktadır. Ham petrol kavramı genel olarak rafineri ortamlarında bileşenlerine henüz ayrılmamış ve günlük hayatta kullandığımız, bilinen isimleri almamış enerji kaynağıdır.

4. CARİ AÇIK NEDİR?
Cari açık, bir ülkenin ürettiği malların ihraç sonucu getirdiği gelirin, ülkenin yurtdışından ithal ettiği mal ve hizmetlerden az olması durumudur. Cari açık 3 kalemden oluşmaktadır. Bunlar;
• Devletlerarası ithalat ve ihracat
• Hizmetler hesabı: taşımacılık, turizm, sigortacılık vb. hizmetler ticareti
• Transferler hesabıdır. (yurtdışında çalışan ülke vatandaşları ve ülkede çalışan yabancı ülke vatandaşlarının getirdiği döviz giriş çıkışıdır.)
Bu 3 kalem ülkeye döviz giriş çıkışını sağlar. Bunların neticesinde cari açık meydana gelir. Bir ülkenin gelişmişliğini belirlemek yahut sıralamak istiyorsak cari açık rakamına bakmamızın oldukça faydası olacaktır. Çünkü cari açık ile ülkenin gelişmişlik oranı ters orantılıdır.
Takdir edersiniz ki bir ülkenin gelişmesi, dünya da sözü sayılır bir ülke olması, vatandaşlarının yaşam kalitesinin yüksek olması vb. gelişimler için o ülkenin başka ülkelere muhtaç olmaması gerekmektedir. Bir ülkenin başka bir ülkeye yahut başka ülkelere muhtaç olmaması için de cari açık rakamının düşük olması yahut hiç olmaması gerekmektedir.

5. EKONOMETRİK ANALİZ
5.1. Model ve Veri Seti
Çalışmada, ham petrol fiyatlarının cari açığa etkisi Türkiye örneği üzerinden analiz edilmiştir. Çalışmada 1985 – 2015dönemine ait yıllık veriler kullanılmıştır. 30 gözlem sayısıyla çalışılmıştır. Değişkenlere ait seriler Eviews istatistik programı yardımıyla analiz edilmiştir. Kullanılan değişkenler Tablo 1.’de verilmiştir.

Tablo 1: Değişkenler
Değişkenler
Cari Açık
Ham Petrol Fiyatları

Tablo 1’de kullanılan değişkenlerin verileri; cari açık Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası (TCMB)’ndan, ham petrol fiyatları ise Brent Petrol Fiyatı – www.investing.com (12.12.16) sitesinden alınmıştır. Değişkenlerin grafikleri şekil 1’de gösterilmiştir.

Şekil 1. Değişkenlerin Grafikleri
Cari açık değişkeninin kritik değeri %10 anlamlılık düzeyinden büyüktür ve H0 hipotezi reddedilmediğinden durağan değildir. Bundan dolayı durağan hale getirmek için birinci dereceden farkı alınmıştır. DCARİ grafiği, birinci dereceden farkı alınmış “Cari Açık” değişkeninin grafiğidir.

Ham petrol fiyatları değişkeninin kritik değeri %10 anlamlılık düzeyinden büyüktür ve H0 hipotezi reddedilmediğinden durağan değildir. Bundan dolayı durağan hale getirmek için birinci dereceden farkı alınmıştır. DPETROL grafiği, birinci dereceden farkı alınmış “Ham Petrol Fiyatları” değişkeninin grafiğidir.

Serilerin grafiklerine baktığımızda kırılmalar görülmektedir.

5.2. ADF Durağanlık Analizi
Ham petrol fiyatlarının cari açığa etkisini incelemek için zaman serisi tekniği kullanılmıştır. Durağanlığının sınanması için ise Augmented Dickey Fuller (ADF) testi kullanılmıştır.

Augmented Dickey Fuller (ADF) Testi

Değişkenler Düzey Birinci Fark
Trendsiz Trendli Trendsiz

CA -1.6512
(0)
0.4449 -3.0616
(0)
0.1334 -6.8108
(0)
0.0000

P -1.2284
(0)
0.6487 -2.1606
(0)
0.4930 -4.8280
(0)
0.0006

Elde edilen bulgular sonucunda cari açık ve petrol değişkenlerinin kritik değerleri %10 anlamlılık düzeyinden büyüktür ve H0 hipotezi reddedilmediğinden durağan değildir. Bundan dolayı durağan hale getirmek için birinci dereceden farkları alınmıştır. Birinci derece alınmış farkı sonucu elde edilen bulgular için kritik değerleri %10 istatistiksel anlamlılık düzeylerindeki kritik değerlerinden küçüktür. Cari açık ve petrol verilerimiz birincil farkı alınınca durağandır.

5.3. Basit Regresyon Analizi
Basit regresyon analizi ile en küçük kareler yöntemi (ekky) hesaplanmıştır. Buradaki çalışmayla değişkenler arasındaki anlamlılık durumuna bakılmıştır. Aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişki yüzdelerine bakılmıştır. Testin uygulanacağı model (1) nolu denklemdeki gibi gösterilebilir. Testin uygulanacağı modelde “CAt” Cari Açık, “Pt” ise Ham Petrol Fiyatlarını göstermektedir.
CAt = a0 + a1 Pt+ut (1)
CA: Cari Açık
P: Petrol

Değişkenler Kat Sayı Standart Hata T-İstatistik P değeri
C -574.1131 1820.873 -0.315296 0.7549
P -655.4646 138.8608 -4.720300 0.0001

R-Kare Düzeltilmiş
R-Kare F-İstatistik P ( F-İstatistik)
0.443132 0.423244 22.28123 0.000060

Testte uygulanan model (2) nolu denklemde analiz sonucuna göre yazılmıştır.
CAt= (-574.1131) + (-655.4646) (2)
Yukarıdaki tablodan elde ettiğimiz sonuca göre ham petrol fiyatları ve cari açık arasında ilişki anlamlı çıkmıştır. Bu sonucu P değerlerinin %5’den küçük çıkmasıyla anladık. Petrol fiyatlarındaki 1 birimlik artış cari açığı “-655.4646” artırmaktadır. Petrol fiyatları sıfır (0) olduğunda cari açık “-574.1131” dir. Cari açık verileri negatif verilerdir. Bu yüzden ortaya çıkan sonuç anlamlıdır.
R2 değeri ise 0.443132’dur. Dolayısıyla bağımsız değişkenin bağımlı değişkeni açıklama gücü yüksektir.

6. SONUÇ
Yapmış olduğumuz çalışmada ham petrol fiyatlarının cari açığa etkisi 1985 – 2015 dönemi arasında yıllık veri kullanılarak durağanlık analizi ve basit regresyon analizi ile en küçük kareler yöntemi hesaplanmıştır. Yaptığımız durağanlık analizi sonucunda ham petrol fiyatları ve cari açık verileri birinci farkları alındığında durağan çıkmıştır. Basit regresyon analizi sonucunda da değişkenler arasındaki ilişki anlamlı çıkmıştır. Ayrıca çalışma sonucunda elde edilen denklemin katsayıları ham petrol fiyatları ve cari açık arasında pozitif yönlü bir ilişki olduğu görülmüştür.
Enerji sektörünün domino taşı petrol ve doğalgazdır. Petrol yıllar geçmesine rağmen önemini kaybetmemiş, aksine daha da önemli hala gelmiştir. Doğal olarak bu denli önemli bir pazara sahip olan petrol, ülke ekonomilerini olumlu ve olumsuz manada etkilemektedir. Türkiye petrol arz eden bir ülke değildir. Bu yüzden petrol pazarından olumsuz etkileniyoruz. Bu olumsuz etkilenme Türkiye ekonomisinin dış dengede eksi konuma geçmesine sebep oluyor. Fakat iyi ve kırılgan olmayan bir Türkiye ekonomisi karşımızda olsa bu olumsuz etkilenme hissedilir seviyelerde olmayacaktır. Günümüz dünyasına Türkiye olarak ayak uydurmak zorundayız. Cari açık verileri gözle görülür şekilde Türkiye’nin aleyhinedir. Petrol globalleşen dünya da yerini en az 30 sene daha koruyacağını tahmin edebiliyoruz. Bu yüzden Türkiye globalleşen dünya ya daha fazla geç olmadan ayak uydurmalıdır.

7. KAYNAKÇA
Yaylalı ve Lebe (2012) “Petrol Fiyatlarındaki Gelişmelerin Türkiye’nin Cari Açığı Üzerindeki Etkisinin Analizi”Marmara Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, Cilt 32, Sayı 1, S. 43 – 68.
Demirbaş, Türkay ve Türkoğlu (2009) “İthal Ham Petrol Fiyatlarının Türkiye’deki Makroekonomik Aktiviteler Üzerindeki Etkisi” Süleyman Demirel Üniversitesi,İ.İ.B.F.Dergisi, Cilt 14, Sayı 3, S.289-299.
Bayat, Şahbaz ve Akçacı (2013) “Petrol Fiyatlarının Dış Ticaret Açığı Üzerindeki Etkisi: Türkiye Örneği” Erciyes Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, Sayı 42, S. 67 – 90
TCMB “Cari Açık Verileri” (Erişim Tarihi: 12.12.16)
Brent Petrol Fiyatı,www.investing.com (Erişim Tarihi: 12.12.16)